Wielkie polskie zwycięstwo

W sumie polskie wojska trzykrotnie triumfowały nad rosyjskimi wojskami pod Orszą. W szczególności druga z batalii jest uznawana za jedno z największych zwycięstw polskiej armii.

Obraz „Bitwa pod Orszą”, źródło: domena publiczna.

Orsza zlokalizowana jest nad Dnieprem u ujścia Orszycy na terenie dzisiejszej Białorusi. Przez wieki była znana jako bogate, warowne miasto, znajdujące się na trasie z zachodniej Europy do Moskwy. Od XIII w. miasto odnotowało pod rządami Wielkiego Księstwa Litewskiego dynamiczny rozwój gospodarczy. Jako silna przygraniczna warownia Orsza stanowiła realne zagrożenie dla Księstwa Moskiewskiego. Dlatego było kwestią czasu, by doszło do konfliktu zbrojnego. W czerwcu 1492 r. po 45 latach rządów zmarł Kazimierz Jagiellończyk. Jego następcami zostali Jan Olbracht (tron polski) i Aleksander Jagiellończyk (tron litewski). Musieli stawić czoła najazdom księcia moskiewskiego Iwana III Srogiego, który postanowił wykorzystać zmiany na polskim tronie do zagarnięcia Księstwa Wierchowskiego. Po podpisaniu pokoju w 1494 r. spokój utrzymał się na tym odcinku przez 12 lat. W 1506 r. konflikt odżył na nowo. Zakończył się pierwszą bitwą pod Orszą, w efekcie której polskie wojska na czele z królem Zygmuntem I Starym i hetmanem Ostrogskim po wciągnięciu w pułapkę oddziałów księcia moskiewskiego Wasyla III okrążyły jego żołnierzy i zmusili ich do wycofania się w nocy z pola bitwy.

Zdruzgotany Wasyl III postanowił jak najszybciej doprowadzić do podpisania pokoju, bojąc się najazdu wojsk polskich na Moskwę. Jednakże obydwie strony zdawały sobie sprawę z tego, że ugoda przetrwa co najwyżej kilka lat. W tym czasie pobite wojska rosyjskie miały się odbudować i ponownie zaatakować Polskę celem odbicia utraconych ziem. Aby utrudnić tą sztukę swojemu przeciwnikowi Zygmunt I Stary podpisał traktat z chanem krymskim Menglim I Girejem, którego upoważnił do wypraw łupieżczych na Moskwę. W efekcie w 1512 r. Tatarzy kilkukrotnie wyprawili się na stolicę księstwa, docierając aż do Riazania. W tym samym czasie Wasyl III odtwarzał swoje militarne siły. Zakupił sprzęt artyleryjski, zainwestował w uzbrojenie, a także utworzył nowe pułki jazdy i piechoty. W listopadzie rosyjskie oddziały skierowały się w kierunku Rzeczypospolitej. Wzięli na cel w szczególności Smoleńsk. Po kilku miesiącach bezowocnego oblężenia hetman Ostrogski odparł Rosjan spod Orszy i zmusił ich do wycofania się na swoje terytorium.

Zbroja rycerska z okresu bitwy, źródło: na licencji CC BY 3.0.

Po raz kolejny Wasyl III został upokorzony. W związku z tym postanowił zwrócić się o pomoc do mistrza zakonu krzyżackiego, Albrechta Hohenzollerna, od którego zyskał poparcie, które zostało poparte przez samego cesarza rzymskiego i króla niemieckiego, Maksymiliana I Habsburga. Powyższe ustalenia zostały przypieczętowane zawarciem traktatu w lutym 1514 r. Nowi sojusznicy zobowiązali się do walki przeciwko Rzeczypospolitej oraz udzielenia pomocy Moskwie w odzyskaniu Połocka, Kijowa i Smoleńska. W kwietniu pod murami Smoleńska ponownie pojawiły się moskiewskie oddziały. Po ponad trzymiesięcznym oporze załoga miasta musiała poddać twierdzę z powodu braku wyczekiwanej odsieczy. W następnych tygodniach poddało się kilka kolejnych twierdz. Tymczasem w sierpniu wojska polsko-litewskie w sile 35 tys. jazdy, piechoty i oddziałów zaciężnych połączyły siły pod Mińskiem i na czele z Zygmuntem I Starego skierowały się na wschód. Na miejscu dowództwo zostało przekazane hetmanowi Ostrogskiemu, który ruszył w stronę Smoleńska. Ich przeciwnicy dysponowali armią w sile 80 tys. żołnierzy na czele z Iwanem Czeladninem, który otrzymał rozkaz zatrzymania polskiej ofensywy pod Orszą. 8 września doszło do walnej bitwy. W kulminacyjnym momencie batalii polskie wojska upozorowały ucieczkę przez wąwóz w stronę Dniepru, na co dali się nabrać Rosjanie i ruszyli za nimi. Gdy dotarli do najwęższej części wąwozu trafili na ostrzał artylerii ulokowanej na górze wąwozu. Oddziały Wasyla znalazły się w pułapce, co doprowadziło do powolnej klęski przeciwnika. Dzieła zniszczenia dopełniła lekka jazda księcia Radziwiłła, której atak całkowicie złamał rosyjski opór. W efekcie Moskale zaczęli uciekać z pola bitwy, natomiast walki i pościg trwały do północy. Po zdobyciu obozu wroga w ciągu kilku następnych tygodni udało się odbić kilka utraconych twierdz, z wyjątkiem Smoleńska. Warto zwrócić uwagę na to, że sukces pod Orszą udaremnił plan zniszczenia Polski przez Krzyżaków, Rosjan i Niemców. Zahamował również na najbliższe kilkanaście lat ataki na wschodnią granicę Rzeczypospolitej. Zawarty w 1522 r. pokój wzmocnił pozycję naszego kraju na arenie międzynarodowej, która aspirowała w tym czasie do grona europejskich potęg.

Trzeci triumf polskiego wojska pod Orszą nastąpił w 1564 r. w trakcie wojny między Polską i Litwą a koalicją Rosji i Szwecji. Również i tym razem, pod wodzą hetmana wielkiego litewskiego Mikołaja Radziwiłła Rudego, polska armia rozbiła Moskali pod Orszą. Zdaniem historyków bitwa pod Orszą z 1514 r. była jednym z największych zwycięstw w historii Polski. Przy nikłych stratach własnych (zginęło poniżej 2 tys. polskich żołnierzy) pokonano dwukrotnie silniejszego wroga i odzyskano dla kraju prawie całą Smoleńszczyznę. O tej wiktorii przypomina nam namalowany kilka lat później obraz „Bitwa pod Orszą”. Po II wojnie światowej skutecznie wymazywano ze świadomości Polaków te wielkie zwycięstwo polskiego oręża, ponieważ nie pasowało do mitu o „braterstwie” Polaków i Rosjan.

Źródła:
L. Szymowski, Pogromcy Moskali, Rzecz o Historii z 18.01.2019 r.
Historia Polski. Tom 1 – Polska do 1586, Kraków 2007.
T. Jurek, E. Kizik, Historia Polski do 1572, Warszawa 2013.

Może zainteresują Cię też inne artykuły:

Recenzja książki „Dziennik kata”

Jak wyglądały kulisy pracy kata w XX w.? Jak zachowywali się skazańcy w ostatnich godzinach swojego życia oraz co myśleli…
CZYTAJ DALEJ

Recenzja książki „Gladiatorzy. Krew i igrzyska”

Nasze wyobrażenie na temat gladiatorów zostało w głównej mierze ukształtowane przez obrazy z filmu z Russellem Crowe w roli głównej…
CZYTAJ DALEJ

Wymazany z kart historii

Kto w latach 1034-1038 panował w kraju nad Wisłą? Czy był nim Bolesław Zapomniany, rzekomy syn Mieszka II, o którym…
CZYTAJ DALEJ