Człowiek o wielu twarzach?

Gruzin, przez kilka lat pełniący funkcję szefa sowieckiej bezpieki, dostał się do ruchu bolszewickiego jako agent prowokator. Z czasem nawiązał relacje z obcymi tajnymi służbami, dołożył swoją „cegiełkę” do klęski ZSRR w 1941 r. oraz do śmierci Stalina. Kim był Ławrientij Beria?        

Ławrientij Beria, źródło: domena publiczna.

Urodził się 29 marca 1899 r. w chłopskiej rodzinie w miejscowości Mercheuli w Abchazji. Po zakończeniu nauki w technikum w Suchumi wybrał się na studia inżynieryjne do Baku, gdzie w 1917 r. wstąpił do partii bolszewickiej. Był świadkiem upadku komunistycznych władz i zajęcia upadłego gospodarczo miasta przez Brytyjczyków. Nowi kapitalistyczni gospodarze szybko postawili Baku na nogi. Zdaniem H. Kozieła właśnie wtedy Beria stracił złudzenia dotyczące komunizmu. Od jesieni 1919 r. przez kilka miesięcy pełnił funkcję członka służb specjalnych azerskiej nacjonalistycznej partii Musawat, z czego po kilku latach musiał się mocno tłumaczyć. Wynikało to z faktu, iż był członkiem tzw. komisji likwidacyjnej, która zajmowała się łowieniem bolszewików. Sam Musawat był kontrolowany przez brytyjską MI6. Co więcej, Beria był również agentem gruzińskiego wywiadu. W 1921 r. wstąpił do Czeka w Azerbejdżanie, gdzie jego protektorem był późniejszy sekretarz azerskiej partii komunistycznej Mir, Dżafar Bagirow. Mógł liczyć również na wsparcie ze strony Sergo Ordżonikidze, współpracownika Stalina i pierwszego sekretarza partii w Zakaukaskiej SSR. Za pomoc w stłumieniu w 1924 r. wystąpienia narodowego został szefem tajnego politycznego wydziału OGPU (następca Czeka). Na początku lat 30. zwrócił na siebie uwagę samego Stalina, który uznał, że Beria może posłużyć mu do zmiany starych bolszewików i desygnował go na stanowisko szefa partii w Gruzji, a z czasem na Zakaukaziu.

Wielką plamą na życiorysie Berii było zbyt intensywne zaangażowanie w czystki na Kaukazie. Mógł w tym czasie sam stracić życie, gdyż ówczesny szef NKWD Nikołaj Jeżow planował go aresztować. Jednakże zdaniem dyktatora Jeżow za bardzo urósł w siłę i poznał za dużo kremlowskich tajemnic. Dlatego też w sierpniu 1938 r. mianował Berię zastępcą ludowego komisarza ds. wewnętrznych, by w listopadzie tego samego roku awansować go stopień wyżej. Jedną z pierwszych decyzji Berii było rozpoczęcie czystki wśród ludzi Jeżowa. Odwołał i aresztował również dużą część zagranicznych rezydentów ZSRR, których w większości rozstrzelano. Mimo dochodzących do Berii informacji od agentów, że atak ze strony III Rzeszy nastąpi 22 czerwca 1941 r. ta informacja została zignorowana. Do Stalina dane były przekazywane w ocenzurowanej wersji. Takie zachowanie Berii może z perspektywy czasu budzić poważne podejrzenia co do jego intencji.

Pogrzeb Józefa Stalina (pierwszy z lewej – Ł. Beria), źródło: rp.pl.

W Polsce Beria kojarzy się głównie jako morderca naszych oficerów w Katyniu. Jednakże zdaniem francuskiego sowietologa Francoise Thoma miał się stanowczo sprzeciwiać decyzji Stalina o ich rozstrzelaniu. Twierdził, że są to dobrzy wojskowi, którzy mogą przydać się Armii Czerwonej podczas planowanej wojnie przeciwko Niemcom. Nie wpłynęło to jednak na zmianę decyzji przez wodza ZSRR. Co ciekawe, 400 jeńców z trzech obozów jenieckich zostało ocalonych od śmierci, w tym kilku szanowanych generałów: Władysław Anders, Mieczysław Boruta-Spiechowicz, Marian Żegota-Januszajtis oraz Michał Karasiewicz-Tokarzewski. Po ataku Niemiec w czerwcu 1941 r. na ZSRR doszło do zawarcia paktu Sikorski-Majski, na mocy którego generałowie zostali wypuszczeni z więzienia na Łubiance i zaczęli organizować armię polską w ZSRR. Beria chciał, by armia Andersa stacjonowała na Kaukazie i w momencie klęski ZSRR w wojnie z Niemcami przejęła tam władzę. Miała tym samym pomóc w odzyskaniu niepodległości przez Gruzję. Tymczasem decyzją Stalina armia Andersa musiała opuścić ZSRR, co pokrzyżowało plany Berii.

Pod koniec lat 40. Stalin planował przeprowadzić kolejną czystkę w szeregach partyjnych. Jedną z głównych ofiar miał być sam Beria. W 1951 r. Stalin zaczął snuć podejrzenia na temat spisku lekarzy kremlowskich pochodzenia żydowskiego. 13 stycznia 1953 r. gazeta „Prawda” informowała o aresztowaniach wśród kremlowskich lekarzy winnych otrucia wielu działaczy partyjnych. Była to polityczna prowokacja, której głównym celem było rozpętanie powszechnego terroru i dokonanie czystek wśród partyjnych szeregów. Dlatego nie może dziwić fakt, iż Stalin rozpowszechnił plotkę, że Beria jest Żydem. Tymczasem Beria prowadził swoją intrygę, starając się doprowadzić do zamachu stanu. Zdaniem Abdurachmana Awtorchanowa, byłego funkcjonariusza partyjnego w Czeczenii, Stalin nie zmarł śmiercią naturalną. Chruszczow, Malenkow, Bułganin i Beria uznali, że tyran musi zginąć. Operacji został nadany kryptonim „Mozart”. 28 lutego 1953 r. w Kuncewie Stalin gościł partyjną wierchuszkę. Po zakończeniu spotkania Beria przy pomocy swojej asystentki pozbawił przytomności Stalina za pomocą gazu obezwładniającego, a kobieta zrobiła wodzowi zastrzyk. Następnie wyszli, zostawiając dyktatora, by skonał w samotności. Kolejnego dnia ochroniarze znaleźli Stalina leżącego na podłodze. Lekarze i rodzina zostali dopuszczeni do dyktatora dopiero 2 marca. Badali go medycy z Łubianki, w tym młoda pielęgniarka, która aplikowała Stalinowi zastrzyki. Być może była to asystentka Berii, która chciała dopilnować, by dyktator nie wywinął się kostusze. Po śmierci tyrana rozpoczęła się walka o najwyższą władzę w ZSRR pomiędzy Malenkowem, Mołotowem i Berią. Tymczasem nikt nie zwrócił w tym momencie uwagi na niejakiego Nikitę Chruszczowa, który zdominuje kolejne kilka lat radzieckiej historii.

 

Źródła:
H. Kozieł, Beria: Czerwony Prometeusz, Rzecz o Historii z 17.05.2019 r.
Historia powszechna. Tom 19 – Od II wojny światowej do wojny o niepodległość Wietnamu, Kraków 2008.

Może zainteresują Cię też inne artykuły:

Recenzja książki „Dziennik kata”

Jak wyglądały kulisy pracy kata w XX w.? Jak zachowywali się skazańcy w ostatnich godzinach swojego życia oraz co myśleli…
CZYTAJ DALEJ

Recenzja książki „Gladiatorzy. Krew i igrzyska”

Nasze wyobrażenie na temat gladiatorów zostało w głównej mierze ukształtowane przez obrazy z filmu z Russellem Crowe w roli głównej…
CZYTAJ DALEJ

Wymazany z kart historii

Kto w latach 1034-1038 panował w kraju nad Wisłą? Czy był nim Bolesław Zapomniany, rzekomy syn Mieszka II, o którym…
CZYTAJ DALEJ