Dzieje piastowskiego grodu

Jednym z wyróżniających się elementów historycznego krajobrazu wczesnośredniowiecznej Wielkopolski jest Giecz – obecnie niewielka wioska położona w południowej części ziemi gnieźnieńskiej. Jej powstanie ma silny związek z funkcjonującym w okresie wczesnego średniowiecza potężnym piastowskim grodem.

Wczesnośredniowieczne grodzisko w Gieczu, źródło: na licencji CC BY-SA 3.0.

Istotne znaczenie grodziska, jakie nadali mu pierwsi Piastowie, można odnaleźć w źródłach pisanych. Równie istotną kopalnią wiedzy na jego temat są badania archeologiczne, które rozpoczęły się pod koniec lat 40. XX w. i z przerwami trwają do dziś. Na ich podstawie możemy stwierdzić, że początki działalności ludzkiej na terenie Giecza w okresie wczesnego średniowiecza sięgają tzw. okresu plemiennego. Pod koniec VIII w. powstały niewielkie osady po obu stronach rozlewiska Moskawy. W latach 60. IX w. w ich sąsiedztwie wzniesiono gródek, którego ślady odkryto w północnej części późniejszej twierdzy. Była to warownia o kolistej linii umocnień otaczającej wnętrze o średnicy ok. 45 m. Otoczony siecią osad otwartych oraz miejscami o symbolicznym charakterze stanowił centralny ośrodek wspólnoty terytorialnej. W drugiej ćwierci X w. na ziemi gnieźnieńskiej wykrystalizowało się piastowskie patrimonium, czyli obszar, z którego rozprzestrzeniało się władztwo pierwszych Piastów. Zmiany zachodzące z tego tytułu nie zaburzyły jednak układu osadniczego w rejonie gieckiego jeziora. Wręcz przeciwnie, niewielki gródek został rozbudowany przekształcając się w silnie ufortyfikowaną twierdze, wpisaną w sieć nowo powstałych grodów piastowskiego patrimonium. W wyniku przebudowy Giecz zyskał postać dwuczłonową z wyodrębnioną mniejszą częścią północną. Krystalizująca się sieć lądowych szlaków, sytuująca warownie w atrakcyjnym handlowo miejscu na przecięciu głównych traktów, bez wątpienia korzystnie wpłynęła na rozwój ośrodka. Okres panowania pierwszych historycznych Piastów nadał Gieczowi reprezentacyjny charakter. Pod koniec X w. południowej części twierdzy rozpoczęto budowę palatium książęcego z przylegającą kaplicą w kształcie rotundy. To ogromne przedsięwzięcie z niewyjaśnionych przyczyn zostało przerwane na etapie fundamentowania. Ostatecznie projekt został zredukowany do drewnianej kaplicy postawionej na kamiennych fundamentach planowanej rotundy. W tym samym czasie w północnym członie grodu przeprowadzoną akcję budowlaną, lecz trudno określić funkcję budowli kamiennej. W tym miejscu powstał na początku XI w. kościół, który funkcjonował przez cały okres rządów Piastów.

Fundamenty palatium i rotundy, źródło: na licencji CC BY-SA 3.0.

Oprócz rozbudowy samej twierdzy następował dalszy rozwój osad otwartych, które razem z nowymi osiedlami zamieszkałymi przez ludność zależną od Giecza stały się silnym zapleczem gospodarczym. Bardzo wyraźna stałość struktury osadniczej rejonu Giecza w porównaniu z innymi ośrodkami centralnymi patrimonium stawia go w wyjątkowej pozycji i sugeruje wyjątkową więź, jaka łączyła członków dynastii z tym miejscem. Zajęcie Giecza przez czeskiego księcia Brzetysława w 1038 r. stanowi górną granice funkcjonowania ośrodka w okresie wczesnopiastowskim. Mieszkańców grodu i okolicznych osad przesiedlono do Czech, a osamotniony gród został spalony. Mimo katastrofalnego najazdu czeskiego nie doszło do zerwania szczególnej więzi łączącej członków dynastii Piastów z Gieczem. Wynika to m.in. z faktu, że już w drugiej połowie XI w. odbudowano gród, gdzie ustanowiono siedzibę kasztelanii. Znakiem odrodzenia się znaczenia gospodarczego twierdzy są liczne znaleziska monetarne datowane na okres od drugiej połowy XI w. W XIII w. Giecz powoli tracił na znaczeniu do czego przyczyniły się zmiany w strukturze organizacyjnej wielkopolskiej dzielnicy państwa piastowskiego. Sąsiednie miasta zaczęły przejmować jego funkcję. Giecz w ten sposób znalazł się na uboczu szlaków komunikacyjno-handlowych, łączących nowe ośrodki miejskie. Terytorium kasztelanii uległo ograniczeniu, a nowo powstałe starostwo w Pyzdrach przejęło pełnione dotychczas przez Giecz funkcję administracyjno-sądowe. Gród stopniowo tracił na znaczeniu, do czego przyczyniło się w znacznej mierze jego zniszczenie w trakcie walk Henryka Brodatego z Władysławem Odonicem w pierwszej połowie XIII w. Mimo politycznych zawirowań gród w Gieczu zachował swoją istotną rolę ważnego ośrodka kultu religijnego. To właśnie tam ustanowiono kościół grodowy św. Jana Chrzciciela kościołem tytularnym i podstawowym uposażeniem nowo powstałego archidiakonatu poznańskiego większego (1298 r.).

Nieznany jest dokładny czas wyludnienia grodu. Wszystko wskazuje na to, że nastąpiło to w pierwszej połowie XIV w. Na miejscu pozostał jedynie kościół parafialny oraz siedziba probostwa. Nazwę grodu przejęła wieś powstała na miejscu byłej osady zlokalizowanej na wschodnim brzegu jeziora. Okoliczna ludność od XV w. zaczęła to miejsce nazywać Grodziskiem, a z czasem Grodziszczem, by od XVIII w. nadać mu aktualne do dziś miano Grodziszczka.

Źródła:
T. Krzysztofiak, Rezerwat archeologiczny gród wczesnopiastowski w Gieczu, Lednica 2015.
T. Jurek, E. Kizik, Historia Polski do 1572, Warszawa 2013.
S. Szczur, Historia Polski Średniowiecze, Kraków 2008.

Może zainteresują Cię też inne artykuły:

Recenzja książki „Na podbój świata. Śląskie sensacje wojenne”

Z II wojną światową powiązanych jest wiele tajemnic, a niektóre z nich do dnia dzisiejszego nie zostały rozwiązane. Leszek Adamczewski,…
CZYTAJ DALEJ

Jaka naprawdę była Bona Sforza?

Mimo że Bona Sforza nie była synonimem idealnej żony, matki i polityka to trzeba przyznać, że biła na głowę predyspozycjami…
CZYTAJ DALEJ

Recenzja książki „Urodzinowy prezent dla Hitlera”

W trakcie życia Adolfa Hitlera podjęto szereg prób zabójstwa lidera NSDAP i wodza III Rzeszy. Zdaniem Piotra Nasiołkowskiego, adwokata i…
CZYTAJ DALEJ