Pierwsza podróż dookoła świata

Pięć wieków temu pięć okrętów pod dowództwem portugalskiego żeglarza Ferdynanda Magellana zainicjowało ekspedycję, która udowodniła, że Ziemia rzeczywiście jest okrągła.

Ferdynand Magellan, źródło: domena publiczna.

Po upadku cesarstwa bizantyjskiego Osmanowie opanowali dwa główne szlaki handlowe łączące Europę z Azją. To wymogło na związkach kupieckich z Europy Zachodniej rozpoczęcie poszukiwań alternatywnej drogi przez morze. Mieszkańcy Starego Kontynentu nie mogli pogodzić się z utratą dostępu do Wysp Korzennych, zwanych wówczas Molukami, skąd przywożono cenniejsze od złota przyprawy. Dlatego nie ma się co dziwić, że intensywnie starano się znaleźć nową drogę do utraconego raju. Pod koniec XV w. w ówczesnym świecie liczyły się tylko dwie potęgi morskie: Portugalia i Hiszpania. Aby usankcjonować swój prymat 7 czerwca 1494 r. obydwa kraje podpisały traktat z Tordesillas, na mocy którego ustalono podział ziem Nowego Świata pomiędzy Hiszpanię i Portugalię. Wszystkie terytoria na zachód od południkowo biegnącej linii demarkacyjnej miały należeć do Hiszpanii, natomiast na wschód do Portugalii.

W 1480 r. w portugalskiej miejscowości Gaia na świat przyszedł Ferdynand Magellan. W wieku dwunastu lat został paziem na dworze króla Jana II w Lizbonie. W tym samym roku pierwsza wyprawa Krzysztofa Kolumba dotarła do Ameryki. Przygoda Magellana z morzem rozpoczęła się dopiero, gdy miał 25 lat. W 1505 r. został zaokrętowany na jednym 22 okrętów płynących do Indii Wschodnich. Podczas tej ekspedycji Ferdynand zyskał bezcenną wiedzę nawigacyjną oraz brał udział w wielu bitwach z azjatyckimi plemionami. W 1511 r. Magellan wziął udział w inwazji na wyspy molukańskie. Ta wyprawa stała się przyczynkiem do udzielenia zgody na wyprawę do Wysp Korzennych przez króla Hiszpanii Karola I. Zanim jednak do tego doszło to Magellan próbował przekonać do swojego pomysłu portugalskiego króla Manuela I. Ten jednak odrzucił propozycję żeglarza, ale jednocześnie wyraził zgodę na zwrócenie się z tą samą propozycją do hiszpańskiego króla. Magellan, tak samo jak Kolumb, udał się na dwór Karola I, który zaakceptował propozycję Ferdynanda. Taki był początek jednej z najsławniejszych morskich wypraw w historii.

22 marca 1518 r. król Karol I i jego Urząd do spraw Indii w pełni poparli pomysł Magellana dotarcia drogą morską do Wysp Korzennych. Odkrywcy mieli zagwarantowane 1/20 wszystkich zysków, natomiast Ferdynand i współtwórca wyprawy Ruy Faleiro mogli liczyć na dodatkowe profity w postaci stanowisk gubernatorów prowincji granicznych na każdym nowo odkrytym lądzie. Ich flotylla składała się z pięciu statków, czterech karak i jednej karaweli. Co ciekawe, na statki załadowano sporą ilość alkoholu, a na jego zakup wydano więcej niż na uzbrojenie, które stanowiło ledwie dwanaście dział. Załoga liczyła blisko 300 marynarzy, którzy pochodzili z kilku europejskich państw. Fakt, że Portugalczyk dowodzi Hiszpanami był sygnałem, że w trakcie wyprawy może dojść do buntu.

Karaka „Victoria”, która jako jedyna powróciła z wyprawy Magellana, źródło: domena publiczna.

Wyprawa wyruszyła z Sewilli 15 sierpnia 1519 r., a po kilku tygodniach wypłynęła na Ocean Atlantycki. Następnie skierowała się w stronę Wysp Kanaryjskich, skąd odbito w kierunku Wyspy Zielonego Przylądka. 20 listopada statki Magellana przekroczyły równik, a szesnaście dni później żeglarze ujrzeli na horyzoncie wybrzeża Brazylii, które należały do Portugalii. Mimo to zaryzykowali postój w tym miejscu i 13 grudnia zacumowali w okolicach niewielkiego portu, zwanego Rio de Janeiro. Szybko uzupełnili zapasy i wyruszyli w dalszą drogę wzdłuż wybrzeży Ameryki Południowej. Gdy nadeszła zima postanowili przeczekać ją w Patagonii. W tym czasie wybuchł bunt trzech hiszpańskich kapitanów, który został bezwzględnie stłumiony, a jego prowodyrzy surowo ukarani.

24 sierpnia 1520 r. flotylla Magellana ponownie rozwinęła żagle i kontynuowała ekspedycję. 21 października był wyjątkowym dniem, ponieważ wtedy żeglarze osiągnęli Cape de las Virgenes. Przejście te z czasem nazwano cieśniną, której Magellan nadał nazwę Wszystkich Świętych. Dzisiaj te przejście z Atlantyku na Pacyfik znane jest jako Cieśnina Magellana. Po morderczej kilkusetkilometrowej przeprawie 28 listopada wypłynęli na wody Oceanu Spokojnego. Trafili na znakomitą pogodę, lecz nie byli świadomi rozmiarów oceanu. Z czasem przed ich oczami pojawił się nowy wróg – głód. Obrali kurs na północny zachód i po blisko 100 dniach wreszcie ujrzeli ląd. Było to wybrzeże wyspy Guam w archipelagu Wysp Mariańskich. W ten sposób Magellan i jego załoga stali się pierwszymi w historii Europejczykami, którzy przepłynęli Pacyfik. Sukces ten został jednak okupiony wieloma ofiarami głodu i szkorbutu.

Śmierć Magellana na wyspie Mactan, źródło: domena publiczna.

9 marca 1521 r. flotylla Magellana opuściła Mariany i obrała kurs w kierunku południowo-zachodnim. 16 marca dotarli do wyspy Homonhon, czyli obecnych Filipin. Jednym z celów wyprawy Magellana była chrystianizacja poznanych ludów. Początkowo ich układy z tubylcami układały się całkiem dobrze. Jednak z czasem weszli w konflikt z królem Lapu Lapu na wyspie Mactan. W trakcie nierównej bitwy, która miała miejsce 27 kwietnia 1521 r., został zabity Magellan. Po jego śmierci dowództwo przejął Baskijczyk Juan Sebastian Elcano. Z pięciu statków do tego etapu wyprawy wytrwały dwie jednostki, które obrały kurs na Wyspy Korzenne. Tam wypełniono ich ładownie setkami worków z goździkami. Pod koniec grudnia żeglarze opuścili Moluki. 8 września 1522 r. do Sewilli dopłynął tylko jeden statek z 18 żeglarzami na pokładzie. W ten sposób zakończyła się pierwsza pionierska podróż dookoła świata. Ostatecznie na wyprawie najwięcej wzbogacił się kupiec Christopher de Haro, którego zysk ze sprzedaży przywiezionych goździków przewyższył koszt wszystkich pięciu statków Magellana. Natomiast najwyższą wartością tej wyprawy był udowodnienie, że Ziemia ma kształt kuli, a jej powierzchnia i odległości między kontynentami są dużo większe niż wcześniej zakładano.

Źródła:
Historia powszechna. Tom 9 – Ekspansja Europy w XV wieku. Narodziny świata nowożytnego (1), Kraków 2007.
E. Brooke-Hitching, Złoty atlas, Poznań 2018.
K. Jasiński, Człowiek, który pierwszy opłynął świat, Uważam Rze Historia nr 12 (93) grudzień 2019.

Może zainteresują Cię też inne artykuły:

Recenzja książki „Profesor Weigl i karmiciele wszy”

Wśród wielu wybitnych polskich naukowców jeden z nich zapisał się na kartach historii jako pogromca tyfusu plamistego. Stworzona przez niego…
CZYTAJ DALEJ

Kulisy słynnej ekspedycji arktycznej

Celem wyprawy było odnalezienie Przejścia Północno-Zachodniego, która ostatecznie przyniosła jedynie śmierć. Po ponad 170 latach od zaginięcia ekspedycji Franklina na…
CZYTAJ DALEJ

Recenzja książki „Czarna owca medycyny”

Przez wiele lat psychiatria była traktowana jak czarna owca medycyny. Konsultacja u psychiatry była ostatecznością i wielokrotnie wiązała się z…
CZYTAJ DALEJ